Nasıl Öğreniriz?
"Öğrenme, bilgilerin pasif bir kaydı değil; beynin sinirsel bağlantılarını değiştiren, kültürel bağlamla şekillenen ve yaşam boyu süren aktif bir adaptasyon ve yeniden inşa sürecidir." — NASEM (2018)'den uyarlanmıştır.
Değişen Beyin:
Nöroplastisite ve Kültür
Öğrenme, hem biyolojik hem de kültürel bir süreçtir ve bu iki faktör ayrılmaz bir şekilde iç içe geçmiştir. Bireyin beyni, doğumdan itibaren çevresel deneyimlere yanıt olarak fiziksel yapısını değiştirir; buna Nöroplastisite denir.
Eski teorilerin aksine, beyin gelişimi çocuklukla sınırlı değildir. Ulusal Akademiler'in (2018) vurguladığı gibi, bu yaşam boyu süren ve sinirsel mimarinin kullanımla sürekli yeniden şekillendiği bir süreçtir.
Sinaptik Budama (Synaptic Pruning):
Yaşamın erken dönemlerinde beyin, ihtiyaç duyacağından çok daha fazla sinaptik bağlantı üretir. Ergenlik ve yetişkinlik boyunca, sık kullanılan nöral yollar güçlenip korunurken, daha az aktif bağlantılar zayıflar veya elenir. "Budama" adı verilen bu süreç, sinir ağlarının verimliliğini artırır.
Öğrenme ve beyin gelişimi arasındaki ilişki karşılıklıdır. Kültürel açıdan destekleyici ve bilişsel olarak zenginleştirilmiş ortamlar, daha yoğun ve karmaşık sinir ağlarının gelişimini destekler (NASEM, 2018).
Aşağıdaki butona basarak beynin aktif yolları nasıl güçlendirdiğini, pasif yolları nasıl sildiğini gözlemleyin.
Örtük ve İstatistiksel
Bilinçli çaba olmadan gerçekleşir. Beyin, çevredeki olayların sıklığını ve düzenini (istatistiksel yapısını) otomatik olarak tespit eder. Örnek: Bir bebeğin sadece konuşmaları duyarak dilbilgisi kurallarını içselleştirmesi.
Gözlem ve Sosyal
İnsanlar, başkalarını izleyerek "denemesiz öğrenme" yapabilir. Bu, deneme-yanılmanın verimsiz veya riskli olduğu durumlarda, kültürel normların kazanılması için hayati önem taşır.
Çıkarımsal (Abductive)
En İyi Açıklamaya Yönelik Çıkarım: Basit tümdengelimin aksine, abdüksiyon (çıkarım) şaşırtıcı bir gözlemi açıklamak için bir hipotez oluşturmayı içerir. Öğrenci, yeni ve belirsiz durumları anlamlandırmak için zihinsel modeller kurar.
Tek Bir
"Öğrenme Stili" Yoktur
Beyin, karşılaştığı göreve bağlı olarak farklı bilişsel sistemleri devreye sokar. NASEM raporu, etkili öğrenmenin genellikle bilinçli (açık) ve bilinçsiz (örtük) süreçlerin birleşimini gerektirdiğini vurgular.
Bütünleşik Sistem:
Gerçek dünya senaryolarında bu türler örtüşür.
Örneğin, Foldit oyununda protein bulmacalarını çözen oyuncular; kural tabanlı mantığı (açık), örüntü tanımayı (örtük) ve diğer oyuncuların stratejilerini gözlemlemeyi aynı anda kullanırlar (NASEM, 2018).
ANI YENİDEN İNŞA EDİLDİ
Hatırlamak,
Yeniden İnşa Etmektir
Video Kamera Değildir:
Yaygın inanışın aksine, bellek bir kütüphane arşivi gibi çalışmaz. Bilişsel bilim, belleğin yeniden yapılandırıcı doğasını doğrulamaktadır. Bir bilgiyi hatırladığınızda, statik bir dosyayı geri çağırmazsınız; o anki bağlamı, ipuçlarını ve mevcut bilgilerinizi kullanarak olayı yeniden inşa edersiniz.
- Kodlama (Encoding): Deneyimin zihinsel bir temsile dönüştürülmesi.
- Pekiştirme (Consolidation): Bellek izinin stabilize edilmesi (Uyku kritiktir).
- Geri Çağırma ve Yeniden Pekiştirme: Anıya tekrar erişim. Kritik nokta şudur: Bir anı her geri çağrıldığında esnek hale gelir ve "tekrar kaydedilir" (reconsolidated), yani yeni bilgilerle değişebilir.
Bellek ipuçlarına dayandığı için, ne hatırladığımız, hatırlamaya çalıştığımız bağlamdan büyük ölçüde etkilenir.
Uzman Zihni:
Hacim Değil, Organizasyon
Yeni öğrenmeler her zaman mevcut bilgilerin üzerine inşa edilir. Uzmanlar ile acemiler arasındaki temel fark, sadece bilgi miktarı değil, bilginin zihinde nasıl organize edildiğidir.
Koşullu Bilgi:
Uzmanlar (NASEM, 2018 sentezinde belirtildiği gibi) bir bilginin sadece "ne" olduğunu değil; "ne zaman", "nerede" ve "neden" kullanılacağını da bilirler.
Öbekleme (Chunking): Uzmanlar, bilgiyi ayrık parçalar yerine anlamlı bütünler ("öbekler") halinde gruplayarak işler. Bu, çalışma belleği yükünü azaltan verimli şemalar yaratır (Miller, 1956 tarafından detaylandırılan ve HPL II'de vurgulanan bir kavram).
Dikkat - Uzman Körlüğü: Önceki bilgi bazen yeni öğrenmelere direnç oluşturabilir. Uzmanlar, bilgileri otomatikleştiği ve örtük hale geldiği için, akıl yürütme süreçlerini acemilere açıklamakta zorlanabilirler.
Zihinsel Organizasyon
Dağınık, ilişkisiz veri parçaları. Bağlam yok.
Öbeklenmiş ve bağlantılı şemalar.
Öğrenmenin Motoru
Öğrenme, bilişsel olduğu kadar duygusal ve motivasyonel bir süreçtir. Motivasyon; hedefler, değerler ve kişinin kendine dair inançlarıyla şekillenir.
Zihniyet ve Yılmazlık (Resilience):
Raporda sentezlenen araştırmalar, öğrencilerin zeka hakkındaki inançlarının onların sebat etme gücünü etkileyebileceğini öne sürmektedir.
- Gelişim Zihniyeti (Growth Mindset): Zekanın geliştirilebilir olduğuna dair inanç, zorluklar karşısında direnci artırabilir.
- Sabit Zihniyet (Fixed Mindset): Yeteneği durağan görmek, başarısızlığın potansiyel eksikliği olarak yorumlanmasına yol açabilir.
(Not: Etkili olsa da, zihniyet müdahalelerinin etkisi uygulama ve bağlama göre değişiklik gösterir.)
Öz-Düzenleme: Başarı, genellikle öz-düzenleme (self-regulation) ile bağlantılıdır; yani kişinin kendi anlama düzeyini izlemesi, hedefler koyması ve takıldığında stratejilerini ayarlayabilmesi.
Kimlik ve Aidiyet:
Sosyal Aidiyet: Öğrenciler, öğrenme ortamında değer gördüklerini ve kabul edildiklerini hissettiklerinde motivasyonları artma eğilimindedir.
Kalıp Yargı Tehdidi: Öğrenciler, sosyal gruplarına dair negatif bir kalıp yargıyı doğrulama riski hissettiklerinde (örn. cinsiyet veya ırkla ilgili), oluşan kaygı çalışma belleği kaynaklarını tüketebilir ve performansı düşürebilir. Bu riski azaltmak için güvenli ve kimliği doğrulayıcı ortamlar yaratmak, kanıta dayalı kritik bir müdahaledir.
"Başarabileceğime inanıyorum (Öz-Yeterlik), stratejimi kontrol ediyorum (Öz-Düzenleme), bu gruba aitim (Aidiyet)." (NASEM, 2018).
HAZIRLAYANLAR
Doç. Dr. Ömer AVCI
Doç. Dr. Serkan UÇAN
İMU Yapay Zeka ve Dijital Dönüşüm Ofisi
Kaynakça
National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine. (2018). How People Learn II: Learners, Contexts, and Cultures. The National Academies Press. https://doi.org/10.17226/24783